Il manifesto degli intellettuali fascisti: una conferenza per La Dante di Anversa del prof. dr. Rosario Gennaro (Universiteit Antwerpen) - Voordracht voor de leden van la Dante di Anversa over het Manifest van de Fascistische Intellectuelen van prof. dr. Rosario Gennaro (Universiteit Antwerpen)

Sapevate che in Italia nel 1925 si festeggiavano due natali? Uno era il Natale cristiano, quello che tutti conosciamo e che ancora festeggiamo ogni anno il 25 dicembre; l’altro, che non festeggiamo più (e per fortuna!) cadeva il 21 di aprile. Questa data vi dice qualcosa? Provate a far riaffiorare alla vostra mente i rimasugli di lezioni di storia romana al liceo e delle ore di latino rimasti sepolti nei meandri della vostra memoria. Se state pensando alla leggenda di Romolo e Remo e alla nascita di Roma vi state avvicinando alla risposta, infatti il secondo Natale che veniva segnato in rosso sui calendari del Bel Paese un secolo fa corrispondeva al “Natale di Roma”, che cadeva appunto il giorno della fondazione dell’Urbe. 

 

È con questa chicca che il professor Rosario Gennaro, un nostro caro amico e socio attivo della Dante di Anversa, ci ha accolti la sera di giovedì 4 dicembre all’Università di Anversa per dare inizio alla sua conferenza riguardo uno dei simboli più eclatanti della dittatura fascista in Italia e di cui è fondamentale parlare ancora oggi: si tratta del Manifesto degli Intellettuali Fascisti, che venne firmato proprio il 21 aprile 1925 e che mise nero su bianco lo stretto legame tra la scena politica e quella culturale dell’epoca. Sia per quanto riguarda l’anno che il periodo dell’anno in sé, bisogna dire che il prof non ha lasciato nulla al caso, anche se, a dirla tutta, ci stiamo apprestando a festeggiare l’unico Natale che ci è rimasto. Col senno di poi, possiamo dire che basta e avanza.

Il prof Gennaro, docente di lingua e cultura italiana all’Università di Anversa, forte di una conoscenza già solida maturata nell’ambito della ricerca universitaria, ci ha offerto una vasta panoramica sull’argomento, inserendo dapprima la vicenda centrale all’interno del suo contesto storico e addentrandosi poi nei dettagli. Ci ha parlato di come nacque la figura dell’intellettuale in Europa e del suo ruolo all’interno del sistema culturale fascista in quanto esperto delle idee, agitatore delle masse e seduttore delle nazioni straniere. Il professore ha arricchito il suo intervento supportandolo con immagini e altre fonti visive, tra cui una traduzione francese del manifesto rinvenuta da Gennaro stesso alla biblioteca universitaria di Bruxelles, in cui figurava la lista completa dei firmatari. Che dire, un vero gioiellino! 

L’intervento del professore non solo è stato un’occasione per arricchire il nostro bagaglio di conoscenze, ma anche una finestra di riflessione sia sul passato che sul presente del nostro Paese. Ieri come oggi gli intellettuali, le idee e la cultura fanno politica e vengono strumentalizzati dalla classe dirigente per patinare di prestigio o, addirittura, per giustificare decisioni importanti, affermazioni azzardate o gesti che a prima vista possono sembrare discutibili: “un riflesso condizionato di un’antica abitudine dura a morire”, per usare le parole del prof.
Non ci resta che ringraziare ancora una volta Rosario Gennaro per il suo tempo e il contributo prezioso che offre sempre alla nostra società culturale, che anche grazie al suo supporto sta sempre più ampliando il suo bacino di utenza attirando nuovi soci e amici.

Wist je dat er in 1925 in Italië twee kerstdagen werden gevierd? De eerste was de klassieke Kerstdag die iedereen kent: de christelijke Kerstmis op 25 december. De tweede datum, die wij – gelukkig! – niet meer vieren, was 21 april. Klinkt deze datum bekend? Probeer eens terug te denken aan oude schoollessen over de Romeinse geschiedenis, of aan wat je tijdens de Latijnlessen hebt geleerd en dat nu diep in je geheugen verborgen zit. Als je aan Romulus en Remus denkt, ben je al bijna bij het antwoord: deze tweede Kerstmis, een nationale feestdag in Italië een eeuw geleden, werd de “Kerstmis van Rome” genoemd en viel samen met de dag van de stichting van de stad.

Met dit verhaal verwelkomde professor Rosario Gennaro, onze dierbare vriend en actief lid van de Dante di Anversa, ons op de avond van 4 december. Daarmee opende hij zijn lezing over een van de meest opmerkelijke symbolen van de fascistische dictatuur in Italië die tot op vandaag relevant blijft: het Manifest van de Fascistische Intellectuelen. Op 21 april 1925 werd het Manifest ondertekend, en het legde de nauwe band tussen politiek en cultuur in die periode vast. Zowel het jaar als het moment in het jaar waren dus geen toevallige keuzes voor de datum van de lezing, ook al vieren we tegenwoordig eerlijk gezegd alleen nog het kerstfeest dat is overgebleven. Achteraf bekeken was dat meer dan voldoende.

Professor Gennaro is docent Italiaanse Taal en Cultuur aan de Universiteit Antwerpen. Dankzij zijn grondige kennis van het onderzoeksveld gaf hij ons een breed overzicht van het thema, door eerst de historische context te analyseren en vervolgens dieper in te gaan op de details. Hij sprak over het ontstaan van de figuur van de intellectueel in Europa en over de rol die deze speelde binnen het fascistische culturele systeem: als expert van ideeën, propagandist en verleidelijke boodschapper naar het buitenland toe. De lezing werd verrijkt met beelden en andere visuele bronnen, zoals een Franse vertaling van het Manifest met illustraties die Gennaro zelf in de universiteitsbibliotheek in Brussel heeft gevonden. Een echt juweeltje!

De lezing was niet alleen een gelegenheid om onze culturele achtergrond te verbreden, maar ook een moment van reflectie over het verleden en het heden van Italië. Intellectuelen, ideeën en cultuur werden – en worden nog steeds – door de machthebbers gebruikt als instrument, om uiteenlopende redenen: als prestigeobject of om belangrijke beslissingen, gewaagde uitspraken of gebaren te rechtvaardigen die op het eerste gezicht ongepast kunnen lijken. “Een geconditioneerde reflex van een oude gewoonte die moeilijk uit te roeien is,” om de docent te citeren.
We willen Rosario Gennaro nogmaals bedanken voor zijn tijd en zijn waardevolle bijdrage aan onze culturele vereniging, die ook dankzij zijn inzet haar achterban blijft uitbreiden en steeds nieuwe leden en vrienden aantrekt.